Útsýni af fjórðu hæð

Hvaða ástæða er til að sýna nútímafólki 2500 ára gamalt leikrit sem er fullt af heiðnum átrúnaði, forneskju og framandi upphöfnu málfari? Það gerist í samfélagi þar sem réttlæti þýðir blóðhefnd. Ástæðan er auðvitað að verkið snýst um efni sem mannkynið fæst ennþá við: ofbeldi, stríð, eitraða karlmennsku, truflaðar fjölskyldur, tráma, kröfur samfélags og hefðar, friðþægingu og réttlæti.

Hvernig á að setja svona fram í nútíma leikhúsi? Hvernig er hægt að bera svona forngrip fram þannig að hann lifi og virki?

Leikstjórinn og höfundur leikgerðarinnar, Benedict Andrews, er spurður að þessu í viðtali sem lesa má í leikskránni. Hann svarar að hann vilji aðlaga verkið fyrir nútíma leikhúsgesti en:

Um leið neita ég að draga tennurnar úr Óresteiu. Í þsssum goðsögnum búa furður og ofbeldi fortíðarinnar; það er hluti af kraftinum í þeim. Sumar samtímagerðir af þeim fletja út allt það undarlega í sem verkin búa yfir og breyta efni þeirrra í eitthvað auðþekkjanleg og sálfræðilega snyrnilegt. Ég vil varðveita tilfinninguna fyrir því að eitthvað fornt, órökrétt og hættulegt ólgi enn undir yfirborðinu.

Þetta þykir mér vel mælt og fleira sem hann segir um textann sem ljóð. Það sem mér fannst gott í sýningunni var þegar hún er trú verkinu. Sagan skilaði sér: Agamemnon konungur snýr heim úr stríðinu með nýja hjákonu, Kassöndru, en drottning hans Klítemnestra drepur hann; sonur þeirra Órestes drepur hana, sína eigin móður, í samráði við systur sína en finnur enga ró fyrr en hann leitar ásjár hjá gyðjunni Aþenu sem nemur úr gildi hina fornu hefndarskyldu og kveður á um veraldlegt réttarkerfi í staðinn. Forneskjan með sínum furðum og hryllingi skilaði sér langleiðina í flugi textans og tjáningu leikaranna. Leikstjórinn hefur skrifað leikritið upp á nýtt og hans útgáfa hefur verið þýdd á tæra nútíma íslensku með „meikar sens“ og „fokkking“ og „moððerfokker“ til að við skiljum örugglega hvað er gerast á sviðinu.

Í síðasta leikritinu, sem heitir í þýðingu Jóns Refsinornirnar, finnst mér hann þó detta kylliflatur í lágkúruna sem hann vildi forðast: að fletja þetta forna og furðulega út í eitthvað einfalt og snyrtilegt. Upphaflega verkið endar á því að sjálf Aþena birtist á sviðinu, gyðja visku, dóttir Seifs: hún leysir úr málunum með því að koma á nýrri skipan. Eftir gegndarlausa hringrás ofbeldis, þar sem blóð kallar á meira blóð, getur áhorfandinn gengið út aðeins rólegri af því að eitthvert jafnvægi sé komið á. Í sýningunni sem ég sá í gær er Aþena gerð að lummulegum skólasálfræðingi sem lætur alla fara í hlutverkaleik og gefur svo ráð sem lesa má hjá inflúenserum á Instagram. Eftir allt púl leikaranna við að koma á framfæri forneskjunni og von um réttlæti var þetta ófullnægjandi endir.